شافعى ، استادان اين مركز آموزشى بوده و در آن تدريس داشتند . اين مسجد موقعيت علمى خود را تا ورود فاطميان به مصر حفظ كرد . « 1 » در شمال آفريقا ، شهر قيروان تا مدت‌ها تنها مركز علمى بود و با احداث شهر فاس و توسعهء علمى آن از اين يگانگى درآمد . قيروان از زمان فتح افريقيه ، مركز سياسى و ادارى اين منطقه بود و به‌طور طبيعى تحت‌تأثير همين موقعيت از توسعهء فرهنگى بيشترى نيز برخوردار بود . مسجد جامع قيروان ، كه در تمام دورهء حكومت اغلبيان ، تنها مركز مهم فرهنگى شمال آفريقا به شمار مىرفت در سال 50 ق به دست عقبة بن نافع ، فاتح اين نواحى ساخته‌شده بود . در كنار توسعهء مراكز علمى و فرهنگى در شمال آفريقا ، اين مسجد ، موقعيت خود را دارا بود . « 2 » شهر فاس ، كه مركز حكومت ادريسيان بود و در ايام حكومت ادريس دوم ( م 179 ق ) ، دومين امير ادريسى بنا نهاده شد ، در قرن سوم هجرى توسعه علمى و فرهنگى چشمگيرى يافت و پس از قيروان ، دومين مركز مهم علمى در اين زمان به شمار مىرفت . مسجد جامع آن‌كه در سال 245 ق بنا نهاده شد ، به زودى به مركز علمى عمده‌اى در مغرب اقصى بدل گرديد . « 3 » توسعهء علمى و فرهنگى در اندلس ، به مراتب بيش از آن چيزى بود كه در شمال آفريقا روى داده بود . تشكيل يك دولت فراگير و مقتدر ، دولت امويان ، در اين سرزمين كه آرامش و امنيت نسبى را به همراه داشت ، زمينهء لازم براى اين توسعهء فرهنگى را هموار مىساخت و تمايل و علاقهء حاكمان به علم و دانش ، به حركت آن سرعت مىبخشيد . بدين‌گونه از اواخر قرن دوم هجرى با حضور شمارى از دانشمندان مسلمان ، به‌ويژه فقيهان و عالمان دينى ، علوم دينى رو به پيشرفت نهاد و در كنار آن نهادهايى علمى و

--> ( 1 ) . ر ك : غنيمه ، تاريخ دانشگاههاى بزرگ اسلامى ، ص 77 . ( 2 ) . همان ، ص 71 . ( 3 ) . همان ، ص 3 - 72 .